Monitoringprojecten

Klein, karakteristiek Limburgs erfgoed
Sinds 2006 voert Monumentenwacht Limburg in opdracht van de Provincie Limburg zogeheten monitoringprojecten uit. Waarom ze zo worden genoemd, zal hierna duidelijk worden. De projecten zijn gericht op kleinschalig erfgoed dat karakteristiek is voor Limburg en waarvoor geen officiële bescherming geldt. Deze kleinere monumenten dragen veel bij aan het aanzien van de leefomgeving en houden bovendien ‘het verhaal van Limburg’ levend. Daarom is het van belang dat zij worden bewaard voor het nageslacht. 

Opnieuw of beter zichtbaar maken
Juist kleinere historische objecten lopen een verhoogd risico dat zij in de vergetelheid raken. Bijvoorbeeld omdat ze worden overgroeid door struiken en bomen. Of omdat ze aan het zicht worden onttrokken door nieuwe, grotere objecten. Vervolgens raken ze in verval. Na verloop van tijd hecht de eigenaar er geen waarde meer aan en wordt de plek ingeruimd voor iets anders. 

Een belangrijk doel van de monitoringprojecten is daarom het kleine erfgoed letterlijk en figuurlijk weer (beter) zichtbaar en herkenbaar te maken. Dit blijkt een positief effect te hebben op de omgeving en haar bewoners. Als een klein, karakteristiek cultuurhistorisch ‘ankerpunt’ in ere wordt hersteld, komen vaak herinneringen en verhalen los. Er staan vrijwilligers en sponsors op, de pers haakt erop in en meer dan eens geeft de plek of het bouwwerkje aanleiding tot nieuwe activiteiten, vaak met een (cultuur)historische achtergrond. Daarnaast vormen de zichtbare en toegankelijke kleine Limburgse monumenten aantrekkelijke bezienswaardigheden en rustpunten voor passanten en toeristen.

Vijf stappen
Als een bepaalde categorie kleine objecten is geselecteerd voor een monitoringproject, komt een proces op gang dat bestaat uit de volgende vijf stappen.

1 Inventariseren
Als eerste stap wordt geïnventariseerd waar in Limburg zich nog monumentjes van de gezochte soort bevinden. In principe maakt het niet uit wat hun bouwkundige en onderhoudstechnische staat is. Die mag variëren van uitstekend tot zeer bouwvallig. Soms worden ook plaatsen waar monumentjes hebben gestaan, geregistreerd. Bij de inventarisatie werkt Monumentenwacht Limburg zo veel mogelijk samen met deskundige partners, zoals gemeenten, heemkundekringen, historische verenigingen en collega-erfgoedorganisaties. Deze zijn vaak in staat interessante informatie over de geschiedenis en het (vroegere) gebruik van de objecten te leveren. 

2 Uitvoeren eerste bouwkundige opname
Als het inventarisatieproces voldoende op gang is, begint Monumentenwacht met het uitvoeren van de eerste opnameronde. Deze bouwkundige inspectie heeft het karakter van een quick scan: een globale verkenning van de algehele toestand van het object, met speciale aandacht voor het beperken van (verdere) schadeontwikkeling. Bij deze quick scans wordt steeds vaker gebruikgemaakt van een app die speciaal voor de betreffende categorie monumentjes is ontwikkeld. Dankzij de digitale registratie ter plaatse kunnen de gegevens snel en efficiënt worden verwerkt.

3 Resultaten ordenen en globaal selecteren
Zodra er voldoende resultaten van de eerste opnameronde bekend zijn, worden deze geordend. Daarbij wordt vooral gekeken naar de cultuurhistorische waarde, de representativiteit, de exclusiviteit en de (onderhouds)technische staat van elk object. Kort gezegd komen waardevolle, bijzondere monumentjes in goede staat bovenaan de lijst, en objecten van weinig betekenis in slechte staat onderaan. Deze selectie is nodig omdat het meestal niet haalbaar is álle objecten binnen een categorie te monitoren (en te behouden en te restaureren). Natuurlijk wordt er wel geprobeerd zo veel mogelijk monumentjes veilig te stellen. In de loop van het monitoringproject ontstaat geleidelijk een selectie van objecten die blijvend aandacht zullen krijgen. 

4 Monitoren
Het monitoren van de geselecteerde monumentjes is, in elk geval qua tijdsbesteding, de voornaamste taak van Monumentenwacht Limburg. De inspecteurs bezoeken jaarlijks zo’n 20 tot 25 procent van de objecten van een bepaalde categorie. Dit betekent dat een monumentje eens in de vier à vijf jaar globaal wordt geïnspecteerd. Bij deze bezoeken wordt vastgesteld hoe de toestand van het object zich ontwikkelt en welke maatregelen nodig zijn voor een duurzame instandhouding.

5 Adviseren en stimuleren
Als de resultaten van de eerste opname en/of de hierop volgende inspecties daar aanleiding toe geven, brengt Monumentenwacht de (verslechterende) onderhoudstoestand bij de eigenaren en beheerders van de objecten onder de aandacht. Ook kan globaal worden aangegeven welke maatregelen noodzakelijk of mogelijk zijn om de onderhoudstoestand te verbeteren. 

Met name gemeenten kunnen een belangrijke rol spelen bij het stimuleren van onderhoud en herstel van karakteristieke kleine objecten. Door het voorbereidende werk van Monumentenwacht en partners kunnen zij beschikken over een betrouwbare en actuele inventarisatie van objecten en bijbehorende basisgegevens. Aan de hand hiervan kunnen zij eigenaren en beheerders gericht stimuleren om maatregelen te treffen. Provinciale en gemeentelijke tegemoetkomingen, in geld of natura, blijken hierbij een sterk positief effect te hebben. Vaak kan ook een beroep worden gedaan op vrijwilligers. Als zij goed worden begeleid en gefaciliteerd, kunnen zij zelfs een cruciale rol spelen bij herstel en onderhoud. Hiermee wordt ook het draagvlak vergroot voor de instandhouding van het kleine, typisch Limburgse erfgoed.

Cyclisch proces
Het proces dat hiervoor in vijf stappen is beschreven, heeft in diverse opzichten een cyclisch karakter. Niet alleen worden geselecteerde monumentjes telkens om de vier à vijf jaar geïnspecteerd (stap 4). Ook de stappen 1 (Inventariseren) en 3 (Selecteren) kunnen na verloop van tijd zo nodig opnieuw worden doorlopen.

Direct een succes
In 2006 voerde Monumentenwacht Limburg het eerste monitoringproject uit. Dit had als thema ‘Kruisen, kapellen en ander klein religieus erfgoed’. Het bewees direct zijn nut. Tot dan toe waren er slechts vermoedens over het aantal, de ‘soortenrijkdom’ en de staat van deze kleine objecten. Het onderzoek, dat later nog een vervolg kreeg in twee Europese projecten, maakte duidelijk dat er veel meer kruisen, kapellen en andere vormen van klein religieus in Limburg zijn dan zelfs de insiders veronderstelden. En ook dat er een enorme variatie in verschijningsvormen is. Verder bleek, misschien wel als belangrijkste uitkomst, dat er na jaren van verval animo was en is om de kleine, historische objecten van devotie in ere te herstellen.

De inventarisatie droeg eveneens bij aan een hernieuwde belangstelling voor het klein religieus erfgoed onder politici en bestuurders, maatschappelijke organisaties, vrijwilligers en het grote publiek, waaronder toeristen. Dit succes vormde voldoende reden om met de monitoringprojecten door te gaan. Het starten en actualiseren van monitoringprojecten is sindsdien een kerntaak van Monumentenwacht. De Provincie Limburg stelt hiervoor jaarlijks een bedrag beschikbaar.

Naar een integraal aanbod
Zoals vermeld werkt Monumentenwacht waar nuttig en mogelijk samen met andere organisaties, veelal op het gebied van erfgoed en landschap. Waar kleine landschapselementen in beeld komen, is Stichting IKL een belangrijke partner. Het streven is om gemeenten en andere betrokkenen steeds vaker een integraal aanbod te doen. Daarbij tekent Monumentenwacht voor het monitoren van het bouwkundige deel (‘rood’) en IKL voor de begroeiing en het landschap (‘groen’).

Toekomstige projecten
Voorlopig zijn er nog volop thema’s – of beter gezegd: vormen van karakteristiek, kleinschalig Limburgs erfgoed – voorhanden voor volgende projecten. Er wordt bijvoorbeeld gedacht aan grenspalen, boerenerven, kloostertuinen, kazematten, bruggen en sluizen, duiventillen, seinhuisjes, ruïnes, torens, vestingwerken, straatmeubilair, reclame(borden) en waterputten.

Daarnaast is bij sommige eerder uitgevoerde projecten gebleken dat de hoeveelheid objecten of locaties zo groot en/of gevarieerd is, dat een nader onderzoek op zijn plaats is. Daarom wordt in 2020 bijvoorbeeld opnieuw aandacht besteed aan historische boerderijen.

Klik hier voor een overzicht van alle monitoringprojecten.