Onderwerp van het onderzoek

In 2019 is het monitoringproject van Monumentenwacht Limburg gericht op bakhuisjes. Dat is tenminste de kortste en gemakkelijkste aanduiding van het werkgebied. Maar eigenlijk is het onderwerp breder. Strikt genomen gaat het namelijk om historische houtovens, waarin in een ver verleden ‑ en soms nog steeds ‑ broden, vlaaien en koeken werden gebakken. Deze houtovens bevonden zich aanvankelijk vooral in de woning of de boerderij; daarvan is nog een beperkt aantal voorbeelden bewaard gebleven.

De meeste van de nog bestaande houtovens zijn echter ondergebracht in een apart gebouwtje. Soms is dit aan het hoofdgebouw aangebouwd, maar vaak bevindt het zich ‑ doelbewust ‑ op enige afstand. Als er rond de oven brand zou ontstaan, blijft de schade beperkt tot het bakhuis en wordt niet direct het hoofdgebouw in de as gelegd. Veel bakhuisjes bevinden zich daarom op zo’n 20 tot 25 meter afstand van het hoofdgebouw, vaak aan de noordoostzijde. De overheersende windrichting in Nederland is zuidwest. Bij deze situering is de kans dat vonken of vlammen overslaan naar het hoofdgebouw dus het kleinst.

Ook in een ander opzicht dekt het woord ‘bakhuisjes’ niet helemaal de lading. De grootte van de bouwwerken kan namelijk behoorlijk variëren. Van een aanbouwtje van een paar vierkante meter tot een hoogwaardig bijgebouw of zelfs een bijna volwaardig huis. Dit wordt mooi geïllustreerd door de wijze waarop buiten gebruik gestelde bakhuisjes worden herbestemd. Sommige doen dienst als kippenren of fietsenhok, andere zijn in gebruik als werkplaats of worden - na de nodige aanpassingen - verhuurd als luxueuze vakantiewoning. De omvang en de allure van bouwwerken die van oorsprong dienden voor het gebruik van een houtoven, lopen dus nogal uiteen. Omdat de meeste gebouwen echter van bescheiden afmetingen zijn, is gekozen voor de term bakhuisjes. Maar de grotere exemplaren vallen ook binnen het project. En zij mogen zonder bezwaar bakhuizen worden genoemd.

De monitoringprojecten zijn in beginsel gericht op karakteristiek, bij voorkeur typisch Limburgs erfgoed. In het geval van bakhuisjes moet dat een beetje worden genuanceerd. Ook elders in Nederland en in het buitenland zijn in het verleden bakhuisjes gebouwd, in allerhande soorten en maten. Maar de dichtheid en de diversiteit van deze gebouwtjes was vrijwel nergens zo groot als in Limburg. Omdat er al vele zijn verdwenen of in slechte staat verkeren, was er alle reden om houtovens, bakhuisjes en bakhuizen als thema te kiezen voor een monitoringproject.