Leerlingen van vakopleidingen en werknemers uit de sociale economie (SW-bedrijven) hebben in de periode 2011-2013 achterstallig onderhoudswerk aan klein religieus erfgoed uitgevoerd. De betrokkenen hebben hiermee hun positie op de arbeidsmarkt versterkt en tegelijkertijd kregen kruisen, kapellen en heiligenbeelden de aandacht die ze zo hard nodig hebben.
De activiteiten vloeiden voort uit het project 'Sociale Innovatie. Instandhouding klein Religieus Erfgoed', behorend tot het Interreg-programma IVA van de Euregio Benelux Middengebied, dat op 16 juni 2010 officieel werd goedgekeurd. Het programma heeft tevens voorzien in verdere kennisontwikkeling en toeristische ontsluiting van het klein religieus erfgoed.

Stimulans voor vrijwilligers
De waardering voor klein religieus erfgoed is sinds de eeuwwisseling sterk toegenomen. Tegelijk wordt het steeds moeilijker om de talloze uitingen van volksdevotie in stad en land op een goede manier te onderhouden. De voornaamste oorzaak is dat hiervoor steeds minder vrijwilligers beschikbaar zijn. Daarop heeft Europa besloten de helpende hand te bieden. In het interregionale project, waaraan 25 partners uit twee Nederlandse en drie Vlaamse provincies hebben meegedaan, is een nieuwe structuur ontwikkeld om het behoud van het klein religieus erfgoed veilig te stellen. Leerlingen van vakopleidingen en medewerkers uit de sociale economie hebben onder deskundige leiding belangrijke onderhoudsproblemen aangepakt. De objecten zijn aangemeld door beheerders van klein religieus erfgoed, zoals (buurt)verenigingen, stichtingen, gemeenten en particulieren. Bij toewijzing werd een belangrijk deel van de onderhouds- en/of herstelkosten vergoed. Niet in geld, maar door de inzet van personeel en materialen.

Met het Europese project zijn diverse doelen nagestreefd. Het belangrijkste was om, door samenwerking tussen verschillende sociale doelgroepen (vrijwilligers, leerlingen en mensen uit de sociale economie), een nieuwe beheerstructuur te ontwikkelen die leidt tot een duurzame instandhouding van klein religieus erfgoed. Hierbij snijdt het mes aan twee kanten: door de veelzijdigheid van de objecten doen de betrokkenen veel kennis op van historische materialen en ambachtelijke technieken en het erfgoed krijgt de noodzakelijke opknapbeurt.

Een ander belangrijk doel was een verdere ontsluiting van het klein religieus erfgoed voor het grote publiek. In letterlijke zin door opname van opgeknapte objecten in (interactieve) wandel- en fietsroutes. In meer overdrachtelijke zin door uiteenlopende publicaties en door de website Erfgoedkompas.

Een van de achterliggende gedachten is dat een bredere maatschappelijke waardering voor kruisen en kapellen nieuwe vrijwilligers voor het onderhoud kan opleveren. Verder heeft het project tot doel gehad om de kennis over het klein religieus erfgoed vast te leggen, uit te wisselen en verder te ontwikkelen. Denk hierbij niet alleen aan geografische, historische en (onderhouds)technische informatie, maar ook aan 'belevingsaspecten'.



Coördinator
Monumentenwacht Limburg heeft de vele activiteiten binnen dit Europese project gecoördineerd. In totaal was een bedrag van ruim 2,5 miljoen beschikbaar. Daarvan is de helft verstrekt door Europa. De andere helft is bekostigd door de Nederlandse provincies Noord-Brabant en Limburg, de Vlaamse provincies Antwerpen, Vlaams-Brabant en West-Vlaanderen, en een reeks gemeenten en (erfgoed)organisaties.

Als resultaat van het project zijn twee rapportages beschikbaar:
Het rapport Model beheerstructuur geeft inzage in de knelpunten en de gevonden oplossingen - aan de hand van 'best practices' - bij het ontwikkelen van een (duurzame) beheerstructuur voor de instandhouding van klein religieus erfgoed.
De korte rapportage Grensoverschrijdend netwerk belicht het belang van de uitgevoerde grensoverschrijdende activiteiten en geeft een overzicht van de uiteenlopende workshops, tentoonstellingen et cetera.

Meer informatie over het project, de deelprojecten, de ervaringen, de resultaten en de rapportages zijn verkrijgbaar bij Monumentenwacht Limburg.



Tot besluit volgt hier nog enige achtergrondinformatie bij het project 'Sociale Innovatie. Instandhouding klein Religieus Erfgoed'.
 
Problemen rond onderhoud

Er zijn diverse verklaringen voor de minder goede onderhoudsstaat van nogal wat kruisen, kapellen, beelden, Lourdesgrotten en andere uitingen van volksdevotie. Ten eerste zijn de meeste objecten, vaak al lang geleden, op particulier initiatief opgericht. Beheer en onderhoud zijn altijd een zaak voor vrijwilligers geweest. In de hoogtijdagen van het rijke roomse leven was dit geen probleem, maar met de ontkerkelijking is de zorg terechtgekomen bij een steeds kleinere groep vrijwilligers. Daarnaast is het onderhoud vaak een arbeidsintensieve aangelegenheid. De objecten worden het hele jaar blootgesteld aan weer en wind, ze bevinden zich op verspreide en niet altijd gemakkelijk bereikbare locaties en helaas wordt er, mede door de afnemende sociale controle, nogal wat vernield. De financiële middelen van de vrijwilligers(organisaties) zijn vaak beperkt en het ontbreekt aan een reguliere subsidiestroom. Hierdoor is het in veel gevallen niet haalbaar om vaklieden of een bouwbedrijf in te schakelen voor noodzakelijk onderhoudswerk.

Hernieuwde belangstelling
Na een lange periode van afnemende aandacht kan het klein religieus erfgoed de laatste jaren op hernieuwde belangstelling rekenen. Er is een groeiend 'nieuw' publiek dat de kleine religieuze objecten waardeert om uiteenlopende redenen. Als bakens in het landschap, als markeringen van symbolische plaatsen, als aangename rustpunten tijdens wandel- en fietstochten, als uitingen van cultuurhistorie, als bronnen van vertellingen, en - nog altijd - als plaatsen van bezinning. In 2006 was deze ontwikkeling voor de Provincie Limburg al aanleiding om een inventarisatie van kruisen en kapellen te laten uitvoeren. Naar verwachting zouden dit er ongeveer 1500 zijn. Monumentenwacht Limburg stelde echter vast dat bijna 3000 kruisen en kapellen de Limburgse wegen en velden sieren. En dat hun aantal weer toeneemt.

Aandacht van Europa
Ook Europa heeft de toenemende belangstelling voor het klein religieus erfgoed opgepikt. In 2007/2008 werd vanuit het Interreg-programma IIIA van de Euregio Benelux Middengebied aan Monumentenwacht Limburg en IGO Leuven opdracht gegeven om (nog resterende) kruisen en kapellen in kaart te brengen en hun onderhoudstoestand te beschrijven. Het project resulteerde tevens in een Onderhoudswijzer Kruisen en kapellen vol praktische tips voor beheerders van klein religieus erfgoed (inlichtingen bij Monumentenwacht Limburg). Het project 'Sociale Innovatie', dat deel uitmaakt van het Interreg-programma IVA, werd gekenmerkt door een nog bredere opzet. Het omvatte een groot aantal deelprojecten in de Nederlandse provincies Noord-Brabant en Limburg en in de Vlaamse provincies Antwerpen, Vlaams-Brabant en West-Vlaanderen. De omvang, reikwijdte en financiën zijn telkens afgestemd op de doelstellingen van de deelnemende partijen.