Basisinformatie

Hierna wordt kort ingegaan op:

  • de betekenis van enkele financiële begrippen;
  • de verschillende beschermingsvormen van monumenten in relatie tot financiële regelingen;
  • de instanties die financiële ondersteuning kunnen bieden;
  • de inspanningen die van een aanvrager worden verlangd;
  • de verwachtingen die een aanvrager mag hebben;
  • de mogelijkheden om ondersteuning te verkrijgen bij het vinden en aanvragen van de juiste regeling.

Begrippen
In het spraakgebruik heeft men het vaak over subsidie, terwijl men daar eigenlijk elke gunstige financiële regeling mee bedoelt. Subsidie houdt strikt genomen in dat een instantie, veelal een overheid, een deel van de kosten van onderhoud of restauratie voor zijn rekening neemt. Er zijn vele vormen van subsidieregelingen, met eveneens vele voorwaarden. Een gemeenschappelijk kenmerk is echter dat de eigenaar ‑ als hij aan alle voorwaarden voldoet ‑ een deel van de onderhouds- en/of restauratiekosten vergoed krijgt.

Naast subsidies zijn er andere manieren waarop een instantie een monumenteigenaar financieel tegemoet kan komen. Zo kunnen monumenteigenaren, ook weer onder bepaalde condities, in aanmerking komen voor laagrentende leningen. Daarnaast kunnen er voor bepaalde activiteiten, zoals het onderzoeken van herbestemmingsmogelijkheden, bepaalde (vaste) vergoedingen gelden. Verder waren tot en met 2018 bepaalde kosten voor bewoonde rijksmonumenten fiscaal aftrekbaar (verderop meer hierover).

Op deze website wordt voor alle typen regelingen die een monumenteigenaar geldelijk ondersteunen, het verzamelbegrip ‘financiële tegemoetkomingsregeling’ gehanteerd (of, als er geen verwarring mogelijk, alleen het begrip ‘regeling’). De term subsidie wordt alleen gebruikt als een deel van de kosten (van voorbereiding, onderhoud, restauratie of herbestemming) wordt geschonken. Afhankelijk van de regeling kan zo’n subsidiebedrag vooraf, in termijnen of achteraf worden uitgekeerd.

Beschermingsvormen
De mogelijkheden om in aanmerking te komen voor een financiële tegemoetkomingsregeling zijn in de eerste plaats afhankelijk van de status, ofwel de vorm van bescherming, van het monument. Er zijn in beginsel vier categorieën te onderscheiden:

  • rijksmonument;
  • provinciaal monument;
  • gemeentelijk monument;
  • niet (officieel) beschermd monument.

Binnen een categorie kan op diverse manieren nader onderscheid worden gemaakt naar typen objecten. Ook dit nadere onderscheid is vaak van belang. Zo zijn er tegemoetkomingsregelingen die gelden voor rijksmonumenten met een woonbestemming en voor gemeentelijke monumenten met een maatschappelijke functie.

Rijksmonumenten
Voor rijksmonumenten gelden landelijk vastgestelde regels. Zoals verderop zal blijken, bepaalt bij deze categorie monumenten met name het onderscheid tussen bewoond en niet-bewoond welke subsidieregeling van toepassing kan zijn. Daarnaast kunnen eigenaren van rijksmonumenten in aanmerking komen voor diverse vormen van laagrentende leningen.

Provinciale monumenten
De categorie provinciale monumenten is in Limburg niet van toepassing. De eenvoudige reden is dat de Provincie Limburg, net als trouwens de meeste andere provincies, niet eigenstandig objecten als beschermd monument heeft aangewezen.

Het provinciebestuur bepaalt wel hoe een deel van het rijksbudget, aangevuld met provinciale middelen, wordt ingezet voor monumenten in de eigen provincie. Voor de periode van 31 oktober 2018 tot 31 oktober 2019 is een bedrag van in totaal € 2,8 mln beschikbaar als restauratiesubsidie voor historische agrarische gebouwen, kloosters, molens, kastelen, kerken en monumentale (industriële) complexen. Niet alleen rijksmonumenten, maar ook gemeentelijke monumenten die aan de eisen voldoen, kunnen voor deze door de Provincie uitgevoerde subsidieregeling in aanmerking komen. Klik voor meer informatie op Nadere subsidieregels Restauratie Monumenten 2018-2019.

Gemeentelijke monumenten
Of gemeentelijke monumenten in aanmerking kunnen komen voor financiële ondersteuning door de desbetreffende gemeente, hangt geheel af van de plaatselijke regeling(en). In het algemeen zijn de mogelijkheden zeer beperkt. Als er tegemoetkomingen mogelijk zijn, gaat het in de regel om bescheiden bedragen voor onderhoudswerkzaamheden. Ook hebben de regelingen meestal een tijdelijk karakter. Eigenaren van gemeentelijke monumenten kunnen wel in aanmerking komen voor bepaalde laagrentende leningen van het Restauratiefonds en, zoals zojuist aangegeven, onder voorwaarden voor de provinciale regeling Nadere subsidieregels Restauratie Monumenten 2018-2019.

Niet-beschermde monumenten
Tot slot zijn er gebouwde objecten die geen officiële bescherming genieten, maar wel een zekere cultuurhistorische waarde vertegenwoordigen. Soms kunnen ook deze objecten in aanmerking komen voor een financiële tegemoetkomingsregeling. Zo geldt er tot 1 januari 2020 een subsidieregeling voor herstel van kleine beeldbepalende objecten in Limburg, zoals wegkapellen, beelden en bakhuizen.

Instanties
Er zijn vele instanties die subsidies, vergoedingen, leningen en andere financiële tegemoetkomingen verstrekken. Subsidies voor rijksmonumenten moeten worden aangevraagd bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en soms bij  de Provincie Limburg. Voor laagrentende leningen moet men in de meeste gevallen bij het Restauratiefonds zijn. Specifieke gemeentelijke regelingen worden uitgevoerd door die gemeenten. Sommige regelingen die door bijvoorbeeld het Rijk, de Provincie of een bepaald fonds worden bekostigd, worden om praktische of economische redenen uitgevoerd door het Restauratiefonds. In de informatiebladen, die u kunt openen via Overzicht 1 en Overzicht 2, is steeds bij punt 6 ‘Wijze van aanvragen’ aangegeven hoe en waar men een aanvraag kan indienen.

Er zijn ook particuliere fondsen die financiële steun bieden bij de instandhouding van monumenten. Deze fondsen richten zich vrijwel altijd op een specifieke 'doelgroep'. Denk bijvoorbeeld aan een bepaalde beschermingscategorie monumenten, een bepaald type gebouw, een bepaald geografisch gebied, een bepaalde activiteit of functie, of een bepaald type eigenaar - al dan niet in combinatie.

Zo bekostigt het Elisabeth Strouven Monumentenfonds laagrentende leningen voor gebouwde en andersoortige gemeentelijke en rijksmonumenten in Maastricht en omgeving die in bezit zijn van of worden beheerd door instellingen en organisaties. De gebouwen dienen een openbare, maatschappelijke of culturele functie te vervullen en het moet gaan om maatregelen die het behoud van het monument en zijn cultuurhistorische waarden bevorderen. Onder nadere voorwaarden kunnen ook niet-beschermde monumenten voor ondersteuning in aanmerking komen.

Op deze website moet worden volstaan met een weergave van de belangrijkste instanties en de belangrijkste regelingen. Het is ondoenlijk alle fondsen en regelingen in kaart te brengen. Desgewenst kunt u een gespecialiseerd bureau vragen om na te gaan of er op uw specifieke situatie wellicht regelingen van particuliere fondsen van toepassing zijn.

Inspanningen
Het aanvragen van een financiële tegemoetkoming vereist meestal flink wat inspanning. Er moeten allerhande vragen worden beantwoord en documenten worden overgelegd, zoals plannen, werkbeschrijvingen, begrotingen en rekeningen. Daarnaast worden vaak tekeningen en foto’s gevraagd. De benodigde stukken moesten in het verleden op papier worden aangeleverd, maar tegenwoordig kan of moet dit steeds vaker digitaal ‑ al dan niet op basis van gestandaardiseerde formulieren.

Houd er rekening mee dat bij sommige regelingen aanmelden alleen mogelijk is in een bepaalde periode van het jaar of tot een bepaalde datum. Bedenk daarnaast dat het vaak enige maanden tot een half jaar duurt voordat duidelijk is of een aanvraag wordt gehonoreerd. Bij vrijwel alle regelingen geldt dat nog niet met de werkzaamheden mag worden begonnen voordat de financiële tegemoetkoming is toegezegd (wat helaas niet altijd zeker is). Het is dus zaak om in een zo vroeg mogelijk stadium van de planontwikkeling na te gaan welke financiële tegemoetkomingsregelingen van toepassing kunnen zijn.

Verwachtingen
In het algemeen zijn de financiële tegemoetkomingen de laatste pakweg 25 jaar niet ruimer geworden. Het is echter nog altijd mogelijk om aanzienlijke bedragen aan steun te ontvangen of om onder gunstige voorwaarden grote sommen geld te lenen. Dit geldt overigens vooral voor de grotere monumenten, die vaak worden beheerd door organisaties zoals stichtingen en verenigingen. Particuliere eigenaren van meer bescheiden (woonhuis)monumenten moeten het onderhoud en de eventuele restauratie van hun bezit in veel gevallen voor een belangrijk deel (en soms volledig) zelf bekostigen. Met de Instandhoudingssubsidie woonhuis-rijksmonumenten, die met ingang van 2019 van kracht is, wordt geprobeerd hier voor een bepaalde groep monumenten en eigenaren verbetering in te brengen.

Daarnaast zijn er zoals gezegd diverse soorten leningen mogelijk, die vanwege lage rente of om andere redenen aantrekkelijk kunnen zijn. Meestal hebben deze leningen de vorm van een hypotheek. De grootste verstrekker van deze leningen, te weten het Restauratiefonds, benadrukt dat aan bepaalde producten ook nadelen kunnen kleven. Zorg daarom dat u steeds goed op de hoogte bent van alle verplichtingen en mogelijke consequenties voordat u een lening afsluit.

Bij een aantal regelingen is de in totaal beschikbare hoeveelheid geld gelimiteerd. Het kan dus gebeuren dat er meer financiële steun wordt aangevraagd dan er beschikbaar is. Meestal is dan in de voorwaarden van de regeling opgenomen welke volgorde (prioritering) of verdeelsleutel wordt gehanteerd bij het behandelen van de aanvragen. Het voorgaande kan betekenen dat een aanvraag die alle voorwaarden voldoet, toch niet wordt gehonoreerd. Er zit dan weinig anders op dan hopen op meer succes in een volgende ronde.

Ondersteuning
De informatie op deze website is zoals vermeld bedoeld om u enigszins wegwijs te maken in het financiële landschap van de monumentenwereld. Soms zal de informatie voldoende zijn om zelf met een regeling ‘aan de slag te gaan’, maar vaak zult u eerst nog behoefte hebben aan nader advies en/of ondersteuning bij de aanvraag. Monumentenwacht Limburg kan hier tot een bepaald niveau in voorzien. Meer informatie over onze mogelijkheden vindt u bij het onderdeel Rol Monumentenwacht.

Verder kunt u veel informatie vinden op de in de Inleiding genoemde websites. Het Restauratiefonds is vooral gespecialiseerd in het verstrekken van (laagrentende) leningen voor restauratiewerkzaamheden. Voor (toekomstige) eigenaren van monumenten met een restauratiebehoefte heeft deze organisatie de Restauratiewijzer ontwikkeld. Over diverse onderwerpen geeft het Restauratiefonds ook kosteloos advies.

Vervolg
Wilt u bekijken welke regelingen in uw situatie interessant kunnen zijn? Ga dan naar een overzichtspagina.

Overzicht 1 geeft per categorie monumenten (rijksmonument, gemeentelijk monument en niet-beschermd monument) aan welke regelingen van toepassing kunnen zijn.

Overzicht 2 geeft per regeling aan welke categorie(ën) monumenten hiervoor in aanmerking kan/kunnen komen.

In het algemeen is, na bestudering van de regels en voorwaarden, duidelijk voor welke tegemoetkomingsregeling(en) een object en zijn eigenaar wel en niet in aanmerking komen. Alleen bij bepaalde rijksmonumenten dient de eigenaar zelf te besluiten van welke regeling hij gebruik wenst te maken; meer hierover in het onderdeel Toelichting rijksmonumenten