Monumentenwacht kan ook monumentale kunst documenteren

Gebouwen met een belangrijke (publieks)functie zijn vaak voorzien van toegepaste kunst. Denk bijvoorbeeld aan beeldhouwwerken, reliëfs, muurschilderingen, mozaïeken, tegeltableaus en glaskunst (glas-in-loodramen). In veel gevallen zijn deze verfraaiingen, letterlijk en figuurlijk, onlosmakelijk met het bouwwerk verbonden. Monumentenwacht Limburg adviseert niet alleen over een juiste instandhouding van deze monumentale kunstvormen, maar kan ze ook zorgvuldig documenteren. De data die hierbij worden verzameld, kunnen een belangrijke rol spelen bij eventueel aanvullend wetenschappelijk vervolgonderzoek. Daarnaast kunnen zij dienen als archiefmateriaal wanneer een gebouw zal worden gesloopt.

In de decennia na de Tweede Wereldoorlog beleefde de toegepaste kunst een bloeiperiode. Er werd veel gebouwd, er was een nieuw maatschappelijk elan, er was geld en er waren vele kunstenaars die zich wilden inzetten om met hun eigen vormentaal gebouwen te verfraaien. Hierdoor zijn talloze publieke en private gebouwen (zoals gemeentehuizen, onderwijs- en zorginstellingen, kantoren, kerken en bedrijfspanden) uit deze periode voorzien van kunstuitingen in zeer uiteenlopende technieken. Vaak in een fantasierijke stijl, die is geïnspireerd op een kinderlijke uitdrukkingswijze. Een vrolijke, kleurrijke en wat geabstraheerde weergave van de werkelijkheid.

Veel van deze gebouwen, die meestal niet de status van beschermd monument hebben, zijn nu meer dan een halve eeuw oud. Om allerlei redenen voldoen zij niet meer aan de moderne eisen. Soms is ook de kavel waarop zij staan nodig voor nieuwe bestemmingen. Het gevolg is dat de gebouwen worden gesloopt. En daarmee ook de uitingen van toegepaste kunst, voor zover die niet eenvoudig (en tegen beperkte kosten) kunnen worden gespaard. Beeldhouwwerk en glas-in-loodramen kunnen vaak nog worden gered (zie ook www.glasinlooddepotlimburg.nl), maar voor een gemetseld reliëf of een muurschildering geldt dat doorgaans niet.

Als sloop van het gebouw en daardoor vernietiging van het kunstwerk onvermijdelijk is, is het zaak het kunstwerk zo goed mogelijk te documenteren. Monumentenwacht Limburg kan een deel van de daarvoor vereiste werkzaamheden uitvoeren. Onze specialist historische interieurs kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat de voorstelling nauwkeurig wordt ingemeten en gefotografeerd en dat de bestaande kleuren worden geïdentificeerd. Daarnaast kunnen we de eigenaar of beheerder op weg helpen met het vinden van de juiste specialisten voor gedetailleerd (wetenschappelijk) onderzoek.



Zo hebben we in het najaar van 2015, in opdracht van de gemeente Maasgouw, een reeks muurschilderingen onderzocht in de voormalige R.K. Jongensschool voor gewoon lager onderwijs Sint Jozef te Thorn. Dit gebouw van architect Harry Koene (1908-1995) uit Maastricht werd voltooid in 1957 en moest worden gesloopt. In de aula bracht tekenaar/schilder Frans van den Berg (1919-1989) diverse muurschilderingen aan in wisselende formaten. Hierop zijn taferelen uit Thorn en uit het (Limburgse) dagelijks leven te zien.

De schilderingen zijn met een 3D-laserscanner vastgelegd door constructiebureau Hagenaars uit Roermond. Het aandeel van Monumentenwacht richtte zich op de registratie van het kleurenpalet van de muurschilderingen. Hiervoor zijn diverse technieken en hulpmiddelen ingezet. Er is een kleurnummeranalyse uitgevoerd met een digitale kleurenscanner en de benodigde kleurherkenningssoftware; er zijn gestandaardiseerde kleurcodes vastgesteld; en tot slot zijn kleuren vertaald naar kleurcodes van verschillende kleurwaaiers.

Daarnaast heeft onze interieurspecialist Alwin van Hees gebruik kunnen maken van zijn verf- en schildersachtergrond om de aard van de gebruikte verf en de toegepaste schildertechniek vast te stellen. Hieruit is naar voren gekomen dat de kunstenaar gebruik heeft gemaakt van een reversibele watergedragen verf (vermoedelijk op basis van arabische gom), die voornamelijk transparant (zeer verdund) is aangebracht. Kleurvlakken overlappen elkaar (gedeeltelijk) en zijn soms (gedeeltelijk) overschilderd. Omdat de schilder bovendien heeft gevarieerd in het meer of minder dekkend aanbrengen van de verf, zijn er talloze kleuren en kleurschakeringen ontstaan.

Tot slot is een bescheiden onderzoek uitgevoerd in het gemeentearchief. Tekeningen en beschrijvingen uit de aanbestedingsfase en de correspondentie met de kunstenaar leverden interessante informatie op over de totstandkoming van de muurschilderingen en andere kunstwerken in en aan het gebouw.

Monumentenwacht Limburg heeft de resultaten van haar werkzaamheden vastgelegd in een overzichtelijk en goed gedocumenteerd rapport (34 pp). Elk onderdeel van de muurschildering is in foto's weergegeven en van elk onderdeel is een fiche samengesteld met het kleurenpalet. Op basis van de nu opgeslagen gegevens is het mogelijk de muurschilderingen te reproduceren in de juiste kleur(tint)en; als schildering, maar ook in druk of print.

Meer informatie over kunstenaar Frans van den Berg is te vinden via
https://nl.wikipedia.org/wiki/Frans_van_den_Berg
http://www.stichtingfransvandenberg.nl

Ook op de website van constructiebureau Hagenaars is een artikel over de muurschilderingen te vinden:
http://www.hagenaars.nl/project_muurschildering